سقز

سقز يکي از شهرهاي استان کردستان است که در شمال غربي سنندج و در فاصله ۱۹۸ کيلومتري آن واقع است و از شمال به بوکان و از غرب به بانه و از جنوب به منطقه تيلکو و از شرق به منطقه افشار منتهي ميشود.

شهرستان سقز بر روي دو تپه طويل که رودخانه سرپوشيده ولي خان از وسط آن مي‌گذرد، بنا شده‌است پستي و بلنديهاي داخل شهر و مناظر و چشم انداز زيباي رودخانه سيمينه رود که از کنار اين شهر مي‌گذرد جلوه بديعي را به نمايش گذاشته‌است.

هر چند کاوشهاي علمي باستانشناسي در اين شهر انجام نگرفته‌است. اما در مورد تاريخ آن روايتهاي گوناگوني وجود دارد و نظريات مختلف ابراز شده‌است تا جائيکه تاريخ ساخت آنرا به هزاره هفتم قبل از ميلاد نسبت ميدهند. عده‌اي از مورخين باستناد به آثار باستاني زيويه معتقدند که اين شهر در نخستين اتحاد ماد با نام ايزيرتا ناميده شده و پايتخت مادها بوده‌است و توسط مادها استحکاماتي در آن ساخته شده‌است که زيويه و آرمائيت «قپلانتو» از آن جمله هستند. دسته‌اي ديگر از مورخين معتقدند که بعد از هجوم 'سارکن دوم' پادشاه آشور به سرزمين ماد که منجر به گريز مادها به سوي همدان شده سکاها به سقز آمدند و آنرا به عنوان پايتخت خود برگزيدند. در زماني که حکومتهاي محلي در مناطق مختلف ايران حاکميت ميکردند در شهرستان سقز نيز حکومت اردلانها براي مدتي مديد ادامه داشت.

مشخصات جغرافيايي:

شهرستان سقز يكی از شهرستان های استان كردستان از نظر جغرافيايی در 46 درجه و 16 دقيقه ی درازای خاوری و 36 درجه و 14 دقيقه ی پهنای شمالی و در ارتفاع 1500 متری از سطح دريا واقع است. شهرستان سقز از شمال به تكاب، شاهين دژ و بوكان (آذربايجان غربی)، از خاور به ديواندره، از باختر به بانه و از جنوب به مريوان محدود می گردد. سقز در نقاط كوهستانی واقع شده که هوای آن در زمستان بسيار سرد و در تابستان گرم می باشد. در زمستان گاهی برف های سنگين می بارد و در پاييز و بهار ريزش باران اغلب چندين روز متوالی ادامه دارد. شهر سقز مركز شهرستان در سر سه راهی سنندج ـ مياندوآب و بانه واقع شده است. راه های سقز عبارتند از:
ـ سقز - سنندج به درازای 205 كيلومتر
ـ سقز -ا مياندوآب به درازای91 كيلومتر
ـ سقز – بانه به درازای 65 كيلومتر
ـ سقز - تبريز از طريق مياندوآب به درازای 260 کيلومتر
ـ سقز به اروميه از طريق مهاباد به درازای 272 كيلومتر و از طريق بانه و سردشت به درازای 263 كيلومتر
ـ راه سقز به مرز ايران و عراق در مسيری مستقيم به درازای 70 كيلومتر

ديدني‌ها ي سقز

پارک مولوي کرد - ساحل رودخانه - بازار سقز - طبيعت بکر و زيباي منطقه سرشيو - کوههاي چهل چشمه - نه که روز و سد لگزي از جاهاي ديدني شهرستان سقز هستند. در اين شهرستان بيش از يکصد و پنجاه اثر تاريخي و باستاني وجود دارد که فقط دو اثر آن يعني قلعه باستاني زيويه و غار کرفتو مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته و در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده‌است.

غار کرفتو

در ۷۴ کيلومتري شرق شهرستان سقز و در منطقه اوباتو«هه وه تو» صخره‌اي از سنگهاي آهکي بر فراز تپه‌اي پديد آمده‌است که قلعه و غار کرفتو ناميده ميشود. براساس مطالعات زمين شناسي صخره قلعه و غار کرفتو در دوران سوم زمين شناسي شکل گرفته‌است. بر اساس بررسي و مطالعات انجام شده در اين غار آثاري از انسانهاي اوليه مانند نقاشيهاي روي ديوارها يافت شده‌است که نشان مي‌دهد اين غار زيستگاه انسانهاي اوليه در اين منطقه بوده‌است.

مسجد دومناره

باني آن به راويتي کاک سور وزمله از سادات منظقه و به روايتي ديگر شيح حسن موالاناوا و قدمت آن به دوره افشاريه برمي‌گردد.

آجرکاري‌هاي نماي بيروني مسجد و مناره‌ها و حوضخانه مسجد از زيبايي‌ها اين بناي تاريخي اند.

بازار قديمي سقز

دژ باستاني زيويه

اين قلعه بر روي تپه‌اي به ارتفاع ۱۴۰ متر در فاصله ۴۲ کيلومتري شهر سقز و در حاشيه روستايي به نام زيويه قرار دارد که در سال ۱۹۴۷ ميلادي به طور اتفاقي کشف گرديد.اين بنا به محيط اطراف اشراف کامل دارد و با توجه به بقاياي ستونهايي در قسمتي ايوان مانند به نظر مي‌رسد مرکز حکومت و امنگاه منطقه براي حاکم وقت بوده‌است. از حفاريهاي اين تپه که اکثرأ در گذشته و به صورت غير مجاز بوده اشياي زيادي به دست امده که بعضي از آنها در موزه‌هاي داخلي و بسياري هم در موزه‌هاي خارج هستند از جمله اشياي بدست آمده قطعات عاج منقوش بوده که نقوش حيواني و صحنه شکار اساطير روي آنها حک شده و از ارزش ويژه‌اي برخوردار است.از روي دو نمونه از آنها، نقش برجسته آبيدرسنندج طراحي، بزرگ نمايي و ساخته شده‌است گردنبند طلا و سر عقاب طلائي از ديگر نمونه‌هاي اشياي کشف شده تپه زيويه هستند که از ارزش زيادي برخوردارند مي‌باشند.

درياچه سد لگزي

در ۳۴ کيلومتري شمال شرقي شهرستان سقز قرار گرفته‌است اهميت اين درياچه از لحاظ کشاورزي، ورزشهاي آبي و صيد ماهي مي‌باشد.

وجه تسميه و پيشينه تاريخي

در نخستين اتحاد ماد، شهر سقز با نام ‹‹ايزيرتا›› پايتخت مادها بود

( فرماندهان ماد در اطراف شهر استحكامات ‹‹زيويه›› و ‹‹قپلانتوي›› كنوني (آدامائيت

را براي خود بنا کردند. در اين زمان سارگن دوم - پادشاه آشور - به سرزمين ماد تاخته

و آن ها را شكست داد و «ايزيرتا»، «زيويه» و «آدامائيت» را ويران ساخت. پس از آن

سكاها (سكه) به تجديد بناي اين شهر پرداخته و سقز را به نام «اسكيت» (ساكز، سكز) بعنوان پايتخت خود انتخاب کردند.

شهر سقز سابقا در دشتي در جنوب باختري شهر فعلي قرار داشت، كه اكنون به «كهنه سقز» يا «سقز كهنه» معروف است. شهر فعلي ابتدا در اطراف بازار به وجود آمد از اين رو قديمي ترين محله شهر، محله بازار است كه بعدها در اثر ارتباط تبريز، سنندج و بانه

طرفين جاده هاي آن آباد شد . در حال حاضر، موقعيت طبيعي و نحوه استقرار شهر در دامنه ارتفاعات و گذر رودخانه از كنار آن، اين شهر را به يكي از زيباترين شهرهاي استان كردستان تبديل كرده است

نام

نام امروز سقز از نام قوم سکه يا سکا سکاها يا سکز به يادگار مانده‌است و سکز همان ساکز است. در روزگار مادها سکاها فراوان به مرزهاي ايران مي‌تاختند.اينان گاه با آشور همپيمان مي‌شدند و زماني زير فرمان خود مادها با آشوريان مي‌جنگيدند. به دنبال حمله مجدد آشور به مادها خشتريته براي پايان دادن به حملات اشور با ماننا و سکاها پيمان دوستي بست و عملا با اشور وارد جنگ شد. در حدود سال ۶۵۰ پ. م. پادشاهي ماد دولت بزرگي در رديف ماننا و اورارتو و عيلام بود. بعد از سکاها کيمري‌ها (يکي ديگر از قبايل صحرانشين شمال قفقاز) به منطقه شمال غرب ايران حمله کردند و در سر راه خود، دولت اورارتو در غرب درياچه اورميه و شرق آناتولي را نابود کردند. هووخشتره، بزرگ‌ترين پادشاه ماد در ده سال اول حکومتش موفق شد که رابطه اش را با پادشاه سکاها، پروتوثيس، به اتحاد متقابل تبديل کند. هووخشتره ارتشش را به دو قسمت پياده نظام مجهز به نيزه و سوارنظام تير انداز (شکلي که از سکاها آموخته بود) تقسيم کرد و دولت نيرومندي در ماد تشکيل داد. در روزگار هووخشتره، پس از انقياد سکاها در ماد، گروهي از سکاها را به غرب ماد کوچاندند و اين سرزمين را به نام آنان سکزي يا ساکز خواندند که اکنون به سقز معروف است. گفته مي‌شود که اين شهر با نام ايزيرتا در نخستين اتحاد ماد، پايتخت مادها بود. سرکردگان ماد در اطراف شهر استحکاماتي براي خود ساختند که از آن جمله زيويه(ايزبيا)(ايزيبيا) و قپلانتوي کنوني (آدامائيت) را مي‌توان نام برد. در اين زمان سارگن دوم پادشاه آشور به سرزمين ماد تاخت، مادها شکست خوردند و ايزيرتا، زيويه و آدامائيت را ويران کرد.

محلات سقز

شهر سقز، سابقا در دشتي در جنوب غربي شهر فعلي قرار داشت که اکنون به کهنه سقز يا سقز کهنه معروف است. شهر فعلي ابتدا در اطراف بازار به وجود آمد وقديمي ترين محله، همان محله بازار شهراست که بعدا در اثر ارتباط تبريز، سنندج و بانه طرفين جاده‌هاي آن آباد شد. امروزه موقعيت طبيعي ونحوه استقرار شهر در دامنه ارتفاعات ورود خانه‌اي که از کنار آن جاري است، سقز را از شهرهاي ديگر استان متمايز کرده‌است. محلات امروزي شهر سقز:

{سـريـچـه - ناوقـلعـه – شـهـربانـي ـ چـنارسـتان – کاظـم خـان – بـردبـران – شـريـف آباد – بهارسـتان – جـوتـيـاران – حاجـي آباد – سـيـلـو- شـافـعـي – کـريـم آباد – شـهـدا – صالح آباد – سـرقـبـران –

مـسـجـد حـضـرت عـمـر- شـهـيـد شـلـتـوت – بـلـوار بانه - کاني گـرمکاو – سـپـورآباد- هـيازبـيـگ – قـصابخـانه – شـيـوی رجـب – قـه وخ .}

اماکن عمومي

مسجد
شـهـرسـتان سـقـز از ديـرباز شـهـری بـوده حاکـم نـشـيـن که يک اقـلـيـت قابـل تـوجـه يـهـودی را در خـود داشـتـه اسـت . اصـل شـهـر سـقـز در قـديـم محـدود بـود از شـرق به جـلـو حـسـيـنـيـه کـنـونـي سـقـز و از شـمال به مـرقـد پـيـرغـزائـي و از جـنـوب به طاقـه ره ش در کـنار مـسـجـد کـنـونـي شـيخ مـظـهـر و از غـرب به کاخ حاکـم که قـسـمـت جـنـوبـي آن يـهـودی نـشـيـن بـود و ايـن اقـلـيـت ديـني که از هـزاران سـال پـيـش در سـقـز بـودنـد بـرای خـودشـان محـله و گـرمابه مخـصـوص وعـبادتگاه و گـورسـتان داشـتـنـد لاکـن با تـشکـيـل دولـت اسـرائـيـل ايـن يـهـوديان نـيـز به بهانه ايـنکه از سـوی مـسـلـمـانان مـورد اذيـت و آزار قـرار مـي گـيـرنـد با فـروش امـوال و امـلاک و دکاکـيـن خـود سـقـز را تـرک و راهـي اسـرائـيـل شـدنـد و چـنـد خـانـواده هـم کـلا يا بعـضا به ديـن اسـلام گـرويـده و کـمـاکان در سـقـز مانـده و کـيـش باسـتان خـود را تـرک کـردنـد . در سـقـز با ايـن مـسـاحـتـي که گـفـتـه شـد مـسـاجـد قـديـمـي دو مـناره و ديـمـه کاران و جـامـع وجـود داشـتـه که قـدمـت مـسـجـد دومـنـاره به دوران افـشـاريـه و اوايـل زنـديـه بـر مـي گـردد و سـاخـتـمان مـسـجـد و مـنـاره ها و حـوض وضـوی آن بـصـورت قـديـمـي تاکـنـون پـابـرجاسـت لاکـن مـسـاجـد جامع و ديـمـه کاران تخـريـب و با هـمـت مـردم مـسـلمان سـقـز و مـنـطـقـه بازسـازی شـده انـد پـس از آن مـسـاجـد حاج شـيخ ابـراهـيـم که بعـدا به شـيخ مـظـهـر تـغـيـيـر نام داد و مـسـجـد مـلا ابـراهــيـم و خـانـقـاه مـرحـوم حاج شـيخ مـصـطـفـي و خـانـقاه شـيخ عـلاالـديـن و تکـيـه باباشـيخ از قـدمـت بـيـشـتـری بـرخـوردارنـد سـايـر مـسـاجـد سـقـز عـبارتـنـد از : پـيـرغـزائـي – حاج حکـيـم – حاج صـفـری – حاج ارجـمـنـد – حاج جـلـيـل – مـسـجـد الـنـبـي – دارالـسـلام – شـافـعـي – حـضـرت عـمـر – حـضرت ابـوبکـر – حـضرت ابـراهـيـم – حـضـرت اسـماعــيـل – حـضـرت خـديـجـه – حـضـرت عـايـشـه – خـلـفـای راشـديـن – دارالصـفا – فاروقـيـه – کانـي گـرمکـاو – حاجـي کـمـالـي – نـبـي اکـرم و غـيـره .

مـسـجـد جامع سـقـز که تـوسـط مجـيـد خـان سـردار در عـهـد ناصـرالـديـن شـاه قاجار بـنا شـده بـود بعـلـت قـدمـت و کـمـبـود جا در سـال 1362 خـراب و در هـمان محـل با کـمک مـردم و ياری مـسـئـولـيـن مـسـجـد جامع با شکـوه کـنـونـي در زمان امامـت جـمـعـه حاجـي مـلا عـبـدالله محـمـدی بـنا گـرديـده اسـت .

که يکي از رايج ترين اماکن عمومي در درجه نخست است.در مقايسه با ديگر شهر‌هاي استان کردستان مساجد سقز زياد اند. معروف ترين مساجد سقز عبارتند از :

مسجد ملا ابراهيم واقع در سرپچه ونزديک به بازار وميداني به همين نام
مسجد و خانقاه حاج شيخ مصطفي (رحمة الله) واقع در سر پچه، بازار شيخ
مسجد شيخ اسماعيل واقع در سرپچه خيابان امام خميني، نزديک پل هوايي
مسجد و تکيه باباشيخ واقع در سرپَچه، محله باباشيخ
مسجد کوچک واقع در سر پچه نزديک به پل هوايي خيابان ۲۲ بهمن
مسجد حاجي حکيم واقع در چهار راه آزادي
مسجد شيخ ملا زاهد واقع در خيابان آزاديب روبه روي پارک کودک
مسجد وخانقاه شيخ جلال الدين (يا شيخ علاء الدين) واقع در بازار
مسجد وخانقاه پير خزايي واقع در ميانقلعه کوي سر قبران (سابق)
مسجد شيخ مظهر واقع در ميانقلعه پايين تر از مسجد جامع
مسجد ديم کاران رو به روي در ورودي پارک مولوي (شهر) خيابان ساحلي
مسجد دومناره واقع در ميانقلعه جنوب خرابه‌ها و آثار قلعه
مسجد کاني گرمک واقع در محله کاني گرمک
مسجد و تکيه قادري واقع در محله‌هاي تازه ساز نزديک به محله باغ حاجي عبد الرحمن
مسجد سنگ بران واقع در محله سنگ بران
مسجد حضرت عمر (رض) واقع در خيابان شهدا
مسجد شيخ هادي واقع در محله‌هاي جديد خيابان سعدي
مسجد کريم آباد واقع در محلهٔ کريم آباد
مسجد حاج ارجمند واقع در محله حمال آباد
مسجد جامع واقع در خيابان امام خميني سه راه ۲۲ بهمن
مساجد ديگر در محله‌هاي تازه ساز شهر.

قهوه خانه

از رايج ترين اماکن عمومي که از قديم الايام همواره اغلب مردم براي صرف چاي ورفع خستگي وصحبت وگفتگو‌هاي دوستانه به آنجا مي‌روند.

سينما

شهر سقز تاکنون سه سينما داشته‌است. نخستين سينماي سقز «سينما تليس» نام داشت که در پي يک آتش‌سوزي ويران شد و ديگر بازسازي نشد. سينماي دوم حافظ يا انصاري نام دارد که بعدها به آن استقلال هم گفتند. اين سينما در کنار گاراژ سيف‌الله‌خان و گاراژ کيخسروي قرار داشت. که فعلا ويران شده و قرار است بعد بناي مجدد و ايجاد واحد‌هاي تجاري، سينما نيز مستقر گردد. سومين سينما آسيا (وزيري) نام دارد که پائين‌تر از مدرسه بوعلي (انديشه کنوني) قرار گرفته‌است. در سال‌هاي اخير تنها مکان نمايش عمومي قيلم آمفي تئاتر اداره ارشاد مي‌باشد و حال حاضر به خاطر برخي مسائل و مشکلات مديريتي، اين سينما فعاليتي ندارد. اکنون عملاً سقز شهري بدون سينما است.

مهمان خانه ومسافر خانه

شهر سقز در موقعيت ارتباطي بسيار خوبي واقع شده، با احداث واصلاح جاده‌هايي که از آنجا مي‌گذرد مانند جادهٔ تبريز- سنندج و... تردد مسافران روزافزون گشته‌است.

پارک ها

ازجمله پارک‌هاي سقز، پارک مولوي کرد (پارک شهر) پارک لاله، پارک کودک، وپارک کوثر و... مي‌باشد. البته در سطح شهر فضاهاي سبز متعددي ديده مي‌شود که زيبايي شهر را هر چه بيشتر کرده‌است.

گروه‌هاي موسيقي و رقص

يکي از ويژگيهاي مهم شهرستان سقز رونق موسيقي است. به طوريکه به نسبت جمعيت و وسعت خود تعداد زيادي گروه موسيقي و رقص کردي را در خود جاي داده‌است. که با توجه به اجراي برنامه‌هاي مختلف اين شهر يکي از کانون موسيقي استان کردستان شده‌است.

روستاهاي سقز

سولاکان، ترجان، زيويه،گلتپه، ملقرني، سنته، لگزي، صاحب، قلعه کهنه، کوچه طلا، تيز آباد،پير يونس، آلکلو،کرفتو، کاني جژني، کاني نياز، موکه، سليمان کني، کوچک سرا، احمد آباد، آخکند، بسطام، طاله جر

گرداورنده:‌ کیومرث صیفی

سه‌قز سه‌رماوه‌زی 87